Portal Orzeczeń Sądu Rejonowego w Mrągowie

UZASADNIENIE

Powódka K. J. (1) domagała się zasądzenia od pozwanej M. K. zachowku po zmarłej matce E. J. w wysokości ustalonej w toku postępowania w sprawie wraz z odsetkami w wysokości 10 % liczonymi
od dnia 12 września 2022 roku do dnia zapłaty oraz zasądzenia od pozwanej na jej rzecz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

W uzasadnieniu wskazała, że dochodzi od pozwanej siostry zachowku w związku
ze śmiercią zmarłej matki E. J.. Wyjaśniła, że spadkodawczyni sporządziła testament, w którym do całości spadku powołała wyłącznie M. K. oraz wydziedziczyła m.in. powódkę. Jednak w ocenie powódki oświadczenie
o wydziedziczeniu jest nieskuteczne, bowiem w rzeczywistości przyczyny wydziedziczenia wyartykułowane przez spadkodawczynię nie miały miejsca i są sprzeczne z rzeczywistością,
a także nie odpowiadają przesłankom wskazanym w treści art. 1008 kc.

Pozwana B. K. w odpowiedzi na pozew wniosła o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powódki na jej rzecz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

W uzasadnieniu stanowczo zaprzeczyła twierdzeniom powódki, jakoby przyczyny wydziedziczenia nie istniały, a także nie odpowiadały przesłankom wskazanym w treści
art. 1008 kc. Podała, że powódka uporczywie nie dopełniała względem matki obowiązków rodzinnych, jak i nie pojawiła się na jej pogrzebie. W zasadzie od lat 90-tych XX wieku powódka pozostawała z matką w silnym konflikcie, a w 2005 roku całkowicie zerwała z nią kontakt, czego spadkodawczyni nie mogła powódce przebaczyć. W ocenie pozwanej zachowanie K. J. (1) względem matki było także sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, gdyż ta wielokrotnie oczerniała i obrażała E. J. oraz odmawiała jej pomocy nie tylko osobistej, ale i finansowej wiedząc, że ta znajdowała się w sytuacji życiowej, w której musiała korzystać z pomocy socjalnej.

Sąd ustalił, co następuje:

K. J. (1), B. K. i D. J.
są córkami E. J., która zmarła dnia 24 listopada 2021 roku w M..

(bezsporne, a nadto dowód: akta spraw I Ns 74/22, I Ns 297/22 i I Ns 301/22, a także postanowienie Sądu Rejonowego w Mrągowie z dnia 31 sierpnia 2022 roku sygn. akt
I Ns 74/22 – k. 7)

E. J. pozostawiła po sobie trzy testamenty notarialne.
Na podstawie testamentu notarialnego z dnia 1 lipca 2003 roku sporządzonego przed notariuszem J. S. z Kancelarii Notarialnej w M. za Rep. A
Nr (...) E. J. do całości spadku powołała córkę B. K. oraz wydziedziczyła córki K. J. (2) i D. J.
z powodu uporczywego niedopełniania obowiązków rodzinnych względem niej i braku pomocy w chorobie. Z kolei na mocy testamentu notarialnego z dnia 23 października
2013 roku sporządzonego przed notariuszem J. S. z Kancelarii Notarialnej
w M. za Rep. A Nr (...) odwołała w całości testament z dnia 1 lipca
2003 roku Rep. A Nr (...) i oświadczyła, że do całości spadku powołuje córkę D. J.. Jednocześnie wydziedziczyła córki B. K.
i K. J. (1) z powodu uporczywego niedopełniania obowiązków rodzinnych wobec niej. W przypadku córki B. K. podała także, że ta w przypadku nadużycia alkoholu jest w stosunku do spadkodawczyni agresywna, zaś K. J. (1) od 15 lat nie utrzymuje kontaktów rodzinnych i poinformowała spadkodawczynię,
że nie pojawi się na jej pogrzebie. Natomiast na mocy testamentu notarialnego z dnia
4 listopada 2015 roku sporządzonego przed notariuszem T. S.
z Kancelarii Notarialnej w M. za Rep. A Nr (...) odwołała w całości testament z dnia 23 października 2013 roku za Rep. A Nr (...) i do całości spadku powołała córkę B. K. oraz wydziedziczyła córki K. J. (2) i D. J. z powodu uporczywego niedopełniania obowiązków rodzinnych względem niej oraz braku pomocy w chorobie. Co do córki K. J. (1) wskazała, że ta nie utrzymuje z nią od 15 lat kontaktów rodzinnych, a poza tym poinformowała ją, że nie będzie obecna na pogrzebie spadkodawczyni. Co do córki D. J. podała, że ta wiedząc
o trudnej sytuacji finansowej spadkodawczyni nie wspomaga jej w finansowaniu podstawowych potrzeb bytowych.

(dowód: testament notarialny z dnia 1 lipca 2003r. Rep. A Nr (...) w aktach sprawy
I Ns 301/22, testament notarialny z dnia 23 października 2013r. Rep. A Nr (...)
w aktach sprawy I Ns 297/22, testament notarialny z dnia 4 listopada 2015r. Rep. A
Nr (...) w aktach sprawy I Ns 74/22)

Postanowieniem z dnia 31 sierpnia 2022 roku wydanym w sprawie o sygn. akt
I Ns 74/22 Sąd Rejonowy w Mrągowie stwierdził, że spadek po E. J. zmarłej dnia 24 listopada 2021 roku w M., ostatnio stale zamieszkałej w M.,
na podstawie testamentu notarialnego z dnia 4 listopada 2015 roku, nabyła córka spadkodawczyni B. K., córka M. i E. – w całości. Postanowienie to uprawomocniło się z dniem 8 września 2022 roku.

(bezsporne, a nadto dowód: akta sprawy I Ns 74/22, a także postanowienie Sądu Rejonowego w Mrągowie z dnia 31 sierpnia 2022 roku sygn. akt I Ns 74/22 – k. 7)

W latach 90-tych ubiegłego wieku K. J. (1) wyprowadziła się
do Niemiec, gdzie zamieszkuje do dnia dzisiejszego. W latach 1991-2005 odwiedzała strony rodzinne, w tym matkę E. J., co do zasady dwa razy w roku. W 2005 roku w Wigilię Bożego Narodzenia doszło do konfliktu rodzinnego pomiędzy K. J. (1) a E. J., w wyniku którego K. J. (1) całkowicie zerwała kontakt z matką. Od 2005 roku K. J. (1) nie utrzymywała z matką kontaktu ani osobistego, ani telefonicznego. W 2005 roku również dotychczas co do zasady poprawne relacje pomiędzy K. J. (2) a M. K. uległy pogorszeniu do tego stopnia, że wymienione zaprzestały kontaktowania się ze sobą. K. J. (1) utrzymywała jedynie kontakt telefoniczny z siostrą D. J.,
od której posiadała ewentualne informacje o sytuacji życiowej matki, w tym źródłach jej utrzymania (renta po mężu, pieniądze z opieki społecznej). Po 2006 roku K. J. (1) podczas kontaktów z siostrą nie pytała jej o kwestie związane ze zdrowiem matki. E. J. przeżywała fakt braku kontaktu z córką K. J. (1)
i nie mogła przebaczyć postawy, jaką ta przejawiała względem jej osoby. K. J. (1) nie uczestniczyła w pogrzebie matki.

(dowód: kserokopie listów – k. 39-52, zeznania świadka A. G. – k. 127v-128, zeznania świadka M. J. – k. 196-199, zeznania świadka W. M.’a – k. 200-205, zeznania świadka M. G. (1) – k. 127-127v, zeznania świadka M. G. (2) – k. 126-127, przesłuchanie powódki K. J. (1) – k. 233-234, przesłuchanie pozwanej M. K. – k. 235-236)

E. J. była osobą mocno schorowaną. W 1998 roku przeszła chorobę nowotworową. Od 2003/2004 roku zmagała się z zakrzepicą, która nasiliła się kilka lat przed jej śmiercią do tego stopnia, że powodowała u niej otwarte rany nóg. E. J. posiadała także znaczne problemy ze wzrokiem, a przez ostatnie kilka lat przed śmiercią niedowidziała. W zasadzie od około 2000 roku E. J. nie była zdolna
do samodzielnej egzystencji. W okresie od dnia 30 stycznia 2000 roku do dnia 30 czerwca
2000 roku, od dnia 26 lutego 2010 roku do dnia 30 października 2010 roku oraz od dnia 1 maja 2018 roku do dnia 30 listopada 2021 roku była objęta pomocą Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w M. w formie usług opiekuńczych z powodu trudnej sytuacji zdrowotnej oraz bytowej. Wymieniona korzystała także z usług prywatnej opiekunki. Poza tym
w codziennej egzystencji pomagała jej córka M. K. oraz wnuczka M. G. (2), a także sąsiadka A. G.. M. K. odwiedzała matkę kilka razy w miesiącu. Pomoc świadczona przez M. K., M. G. (2) oraz A. G. polegała na robieniu zakupów, przygotowywaniu posiłków, sprzątaniu mieszkania, pomocy w dokonywaniu płatności, załatwianiu spraw urzędowych oraz pomocy w dokonywaniu innych czynności życia codziennego. M. K. oraz M. G. (2) w miarę swoich możliwości pomagały E. J. także finansowo.

(dowód: zaświadczenie Bank (...) S.A. – k. 52-56, dokumentacja MOPS – k. 62-63
i k. 68, zeznania świadka A. G. – k. 127v-128, zeznania świadka M. J. – k. 196-199, zeznania świadka W. M.’a – k. 200-205, zeznania świadka M. G. (1) – k. 127-127v, zeznania świadka M. G. (2) – k.126-127, przesłuchanie powódki K. J. (1) – k. 233-234, przesłuchanie pozwanej M. K. – k. 235-236)

Z wniosku E. J. toczyło się postępowanie o wymeldowanie
z pobytu stałego K. J. (1) z lokalu mieszkalnego położonego przy
ul. (...) w M.. Decyzją z dnia 11 października 2007 roku Burmistrz Miasta M. orzekł o wymeldowaniu K. J. (1) z w/w lokalu.

(dowód: wniosek – k. 58, decyzja – k. 60-61)

Sąd zważył, co następuje:

Powództwo było niezasadne i nie zasługiwało na uwzględnienie.

W okolicznościach niniejszej sprawy powódka domagała się zasądzenia od pozwanej ustalonej w toku postępowania kwoty tytułem zachowku po zmarłej matce stron – E. J. wskazując, że mimo wydziedziczenia zawartego w testamencie przez spadkodawczynię, rozrządzenie to było bezskuteczne, gdyż przytoczone w tym testamencie przyczyny wydziedziczenia nie miały miejsca i są sprzeczne z rzeczywistością, a także nie odpowiadają przesłankom wskazanym w treści art. 1008 kc. Pozwana wskazywała zaś,
że powódka uporczywie nie dopełniała względem matki obowiązków rodzinnych, jak i nie pojawiła się na jej pogrzebie. W zasadzie od lat 90-tych XX wieku pozostawała z matką
w silnym konflikcie, a w 2005 roku całkowicie zerwała z nią kontakt, czego spadkodawczyni nie mogła powódce przebaczyć.

Zgodnie z treścią art. 991 § 1 kc, zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek). Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego
mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia (§ 2).

Instytucja zachowku stanowi formę ustawowego zabezpieczenia interesów osób najbliższych spadkodawcy przed skutkami rozrządzeń dokonanych przez niego w ramach przysługującej swobody testowania. Ustawodawca pozostawił spadkodawcy wybór
co do sposobu zapewnienia uprawnionemu należnego mu zachowku, spadkodawca może bowiem powołać uprawnionego do dziedziczenia po sobie, może ustanowić na jego rzecz zapis, czy też dokonać na jego rzecz darowizny. Dopiero w sytuacji, gdy uprawniony nie otrzymał
w żadnej z tych postaci należnego zachowku, przysługuje mu roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do jego pokrycia. Natomiast w razie różnicy między wartością należnego zachowku a wartością przypadającej uprawnionemu korzyści z tytułu powołania
do dziedziczenia, zapisu czy darowizny, może on dochodzić sumy pieniężnej wyrównującej
tę różnicę (art. 991 § 2 kc).

Ustawodawca unormował jednak wyjątki od możliwości zasądzenia zachowku. Spadkodawca ma bowiem możliwość pozbawienia spadkobiercy zachowku poprzez jego wydziedziczenie z powodu enumeratywnie określonych w art. 1008 kc przesłanek. Zgodnie
z treścią art. 1008 kc spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka
i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku: wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego (pkt 1), dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci (pkt 2) uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych (pkt 3). Jednakże, bezpodstawne wydziedziczenie, dokonane z naruszeniem art. 1008 kc nie wywołuje zamierzonego przez spadkodawcę skutku ( vide: wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie
z dnia 30 maja 2019 roku sygn. akt I ACa 794/18, publ. LEX nr 2704177).

W ocenie Sądu okoliczności niniejszej sprawy jednoznacznie wskazują,
że zachowanie powódki K. J. (1) względem zmarłej matki spełniało przesłanki z art. 1008 pkt 1 i 3 kc, a tym samym dokonane przez spadkodawczynię w treści testamentu z dnia 4 listopada 2015 roku za Rep. A Nr (...) wydziedziczenie było prawnie skuteczne. Z treści ostatniego testamentu notarialnego sporządzonego przez spadkodawczynię z dnia 4 listopada 2015 roku za Rep. A Nr (...) wynika,
że do całości spadku K. J. (1) powołała swoją córkę M. K., natomiast powódka i siostra stron D. J. zostały wydziedziczone. Spadkodawczyni w treści testamentu wyraźnie wskazała następujące przyczyny tej decyzji: uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych oraz brak pomocy w chorobie,
a względem powódki wskazała także, że ta od 15 lat nie utrzymuje z nią kontaktu oraz zapowiedziała, że nie pojawi się na pogrzebie spadkodawczyni.

Przeprowadzone w sprawie postępowanie dowodowe wykazało, że przytoczone wyżej okoliczności stanowiące przyczyny wydziedziczenia miały rzeczywiście miejsce. Powódka
w toku jej przesłuchania wprost przyznała bowiem, że o ile w latach 1991–2005 odwiedzała matkę sporadycznie, co do zasady dwa razy w roku, to po roku 2005 jej udział w życiu matki ustał całkowicie. Zerwanie więzi pomiędzy powódką a zmarłą E. J. nastąpiło po konflikcie rodzinnym w Wigilię Bożego Narodzenia 2005 roku i od tego też czasu powódka nie utrzymywała z matką żadnych kontaktów, czy to osobistych, czy też chociażby telefonicznych. Brak kontaktu ze strony powódki nie był incydentalny, a trwał ponad 15 lat – aż do śmierci spadkodawczyni. Zgromadzone w sprawie dowody wykazały przy tym, że przez cały ten czas powódka nie podejmowała żadnych działań w celu nawiązania relacji z matką. Nie interesowała się także – pomimo podeszłego wieku matki – jej losem, w tym stanem zdrowia. Choć od czasu do czasu kontaktowała się telefonicznie z siostrą D. J., to po 2006 roku nawet od niej nie zasięgała informacji o stanie zdrowia matki, mając co do zasady świadomość sytuacji bytowej matki, uchylając się przy tym od udzielenia jej pomocy w jakimkolwiek zakresie ( vide: przesłuchanie powódki K. J. (1)
na k. 233-234 akt sprawy).

W ocenie Sądu powyższe okoliczności wskazują na to, że decyzja powódki o zerwaniu więzi z matką była jej świadomą i konsekwentną decyzją. Brak jakiegokolwiek kontaktu
z matką przez ostatnie 15 lat życia spadkodawczyni, co skutkowało w zasadzie całkowitym zerwaniem więzi oraz postawa powódki polegająca na obojętności względem osoby najbliższej, niewątpliwie stanowi zachowanie wypełniające przesłanki określone zarówno w punkcie 1, jak i punkcie 3 art. 1008 kc, które stanowią o uporczywym niedopełnianiu obowiązków rodzinnych oraz uporczywym postępowaniu sprzecznym z zasadami współżycia społecznego. Jednocześnie z relacji osób z otoczenia zmarłej wynika, że matka jeszcze za życia wyrażała zawód postawą córek tj. pozwanej oraz D. J. i nie mogła przebaczyć im ich zachowania ( vide: zeznania świadka M. G. (1) na k. 127-127v akt sprawy, zeznania świadka A. G. na k. 127v-128 akt sprawy oraz zeznania świadka M. G. (2) na k. 126-127 akt sprawy). Dokonana przez Sąd ocena znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądowym, zgodnie z którym uporczywym niedopełnieniem obowiązków rodzinnych względem spadkodawcy, będącym podstawą wydziedziczenia
w rozumieniu art. 1008 pkt 1 i 3 kc jest długotrwałe lub wielokrotne zaniedbywanie potrzeb materialnych i emocjonalnych spadkobiercy lub postępowanie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, co oznacza, że zachowanie uprawnionego musi być obiektywnie naganne. Z kolei do najbardziej typowych przykładów niedopełniania obowiązków
w rozumieniu art. 1008 pkt 3 kc należy zaliczyć brak osobistej troski czy zainteresowania chorym spadkodawcą oraz zerwanie kontaktów z nim ( vide: wyrok Sądu Apelacyjnego
w B. z dnia 23 października 2019 roku sygn. akt I ACa 494/19, publ. LEX
nr (...), wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 27 maja 2021 roku sygn. akt I ACa 214/21, publ. LEX nr 3226778).

W kontekście trwałego i świadomego zerwania przez powódkę relacji z matką i braku kontaktu oraz zainteresowania jej podstawowymi potrzebami życiowymi i bytowymi Sąd uznał twierdzenia K. J. (1) o wcześniejszych, ewentualnych gestach materialnych względem matki, mających miejsce przed 2005 rokiem wręcz za kuriozalne i niemogące podważyć skuteczności wydziedziczenia.

Na marginesie podkreślić również należy, że siostra stron D. J. odmówiła składania zeznań w sprawie, co ograniczyło możliwość pełniejszej rekonstrukcji relacji rodzinnych. Niemniej jednak materiał dowodowy zebrany w sprawie, w tym okoliczności przyznane przez samą powódkę, uzupełnione zeznaniami świadków oraz informacjami uzyskanymi od pozwanej w toku jej przesłuchania były wystarczające,
by uznać, że wyżej opisane zachowanie powódki względem spadkodawczyni miało charakter trwały, świadomy i rażąco niewłaściwy w kontekście elementarnych obowiązków rodzinnych.

Mając zatem powyższe na uwadze, Sąd uznał, że in concreto wydziedziczenie powódki przez spadkodawczynię było dokonane w sposób skuteczny i odpowiadało ustawowym przesłankom, a takie ustalenie przesądza o bezzasadności zgłoszonego powództwa.

Wobec powyższego – na podstawie art. 991 a contrario kc w zw. z art. 1008 pkt 1 i 3 kpc – powództwo oddalono (pkt I wyroku).

O kosztach procesu orzeczono – stosownie do jego wyniku – na podstawie
art. 98 § 1 i 1 ¹ i 3 kpc w zw. z § 15 ust. 1 i § 2 pkt 5 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie ( tekst jednolity: Dz. U. z 2023r. poz. 1964), zasądzając od powódki na rzecz pozwanej kwotę 3.617 złotych tytułem zwrotu kosztów procesu, w tym kwotę 3.600 złotych tytułem kosztów zastępstwa procesowego (pkt II wyroku). Wśród udokumentowanych kosztów procesu znalazła się również opłata skarbowa od pełnomocnictwa w kwocie 17 złotych.

W punkcie III wyroku – na podstawie art. 113 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 roku o kosztach sądowych w sprawach cywilnych ( tekst jednolity: Dz. U. z 2024r. poz. 959) –
w ślad za przyjętą regułą orzekania o kosztach procesu na powódkę nałożono obowiązek uiszczenia kwoty 390,92 złotych tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych. Kwota
ta stanowi nieuiszczoną dotychczas część kosztów związanych z wynagrodzeniem należnym tłumaczowi przysięgłemu, które zostały tymczasowo poniesione przez Skarb Państwa.

Jedynie na marginesie wskazać należy, że pozew w punktach 1) i 2) literalnie zawierał żądanie udzielenia informacji o stanie wartości majątku spadkodawczyni oraz informacji, jakie darowizny otrzymała pozwana od spadkodawczyni. W ocenie Sądu żądania te w istocie zawierały się w żądaniu zapłaty zachowku, były bowiem z nim immanentnie związane. Gdyby jednak nie podzielić takiego poglądu, to in concreto przyjąć należy, że żądania te zostały zaspokojone w toku trwania niniejszego procesu w ramach realizacji wniosków dowodowych strony powodowej zmierzających do ustalenia wartości tzw. substratu zachowku,
a w konsekwencji na chwilę zamknięcia rozprawy (art. 316 § 1 kpc) były już nieaktualne,
a zatem również objęte orzeczeniem o oddaleniu powództwa w całości.

/-/ sędzia Krzysztof Połomski