Portal Orzeczeń Sądu Rejonowego w Mrągowie

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 lipca 2025 roku

Sąd Rejonowy w Mrągowie I Wydział Cywilny w składzie następującym:

Przewodniczący: sędzia Krzysztof Połomski

Protokolant: p.o. sekretarz sądowy Weronika Puławska

po rozpoznaniu w dniu 9 lipca 2025 roku w Mrągowie

na rozprawie

sprawy z powództwa A. K. (1) i D. K.

przeciwko A. K. (2)

o zmianę uprawnień z umowy dożywocia na dożywotnią rentę

I.  zmienia uprawnienia objęte treścią prawa dożywocia wynikające z umowy
o dożywocie z dnia 5 stycznia 2022 roku zawartej przed notariuszem M. L. za Rep. A nr (...) w ten sposób, że:

a)  pozostawia na powodach A. K. (1) i D. K. obowiązek przyjęcia pozwanej A. K. (2) jako domownika wraz
z prawem do korzystania z nieruchomości stanowiącej działkę gruntu
o numerze ewidencyjnym (...), położonej w miejscowości M., gmina S., dla której Sąd Rejonowy w Mrągowie IV Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą (...) w zakresie niezbędnym
do wykonywania służebności mieszkania, a także obowiązek dostarczania pozwanej energii elektrycznej, ogrzewania, wody i odprowadzenia ścieków (szambo) oraz wywozu odpadów (śmieci),

b)  zamienia pozostałe uprawnienia pozwanej A. K. (2) wynikające
z umowy dożywocia na dożywotnią rentę odpowiadającą wartości tych uprawnień i z tego tytułu zasądza od powodów A. K. (1)
i D. K. solidarnie na rzecz pozwanej A. K. (2) rentę
w wysokości 851 zł (osiemset pięćdziesiąt jeden złotych) miesięcznie, płatną
do 10-tego dnia każdego miesiąca, począwszy od pierwszego miesiąca
po dniu uprawomocnienia się wyroku wraz odsetkami ustawowymi
za opóźnienie w przypadku uchybienia terminu płatności którejkolwiek z rat,

II.  w pozostałej części powództwo oddala,

III.  koszty procesu pomiędzy stronami wzajemnie znosi,

IV.  odstępuje od obciążania stron nieuiszczonymi kosztami sądowymi.

ZARZĄDZENIE

1.  (...)

2.  (...).

M., dnia 11 lipca 2025r.

Sygn. akt I C 615/23

UZASADNIENIE

Powodowie D. K. i A. K. (1) wystąpili z powództwem przeciwko A. K. (2) o zmianę wszelkich uprawnień objętych treścią umowy dożywocia zawartej dnia 5 stycznia 2022 roku przed Notariuszem M. L.
za Rep. A Nr (...) przysługujących pozwanej na dożywotnią rentę w wysokości
po 800 złotych w stosunku miesięcznym, płatnych przez powodów do 10-tego dnia każdego kolejnego miesiąca począwszy od daty uprawomocnienia się wyroku wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie na wypadek uchybienia terminowi płatności którejkolwiek z rat. Jednocześnie wnieśli o zasądzenie od pozwanej na swoją rzecz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

W uzasadnieniu wskazali, że na mocy umowy dożywocia opisanej w pozwie, pozwana przeniosła na rzecz powodów, tj. syna oraz synowej, prawo własności nieruchomości zabudowanej stanowiącej działkę gruntu o numerze ewidencyjnym (...), położonej
w miejscowości M., gmina S., a w zamian za to powodowie zobowiązali się zapewnić pozwanej dożywotnie utrzymanie polegające na przyjęciu jej jako domownika, dostarczaniu jej wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i ogrzewania, jak i zapewnieniu odpowiedniej pomocy i pielęgnowaniu w chorobie oraz sprawieniu własnym kosztem pogrzebu odpowiadającego miejscowym zwyczajom, a ponadto oświadczyli, że w ramach powyższego prawa powodowie zapewnią pozwanej prawo do mieszkania w zbywanym umową budynku mieszkalnym oraz prawo do korzystania ze zbywanej umową nieruchomości w zakresie niezbędnym do wykonywania służebności mieszkania. Wyjaśnili, że po zawarciu umowy pozwana zadeklarowała, że będzie samodzielnie ponosić koszty zakupu wyżywienia, ubioru
i dojazdów do lekarza, a także rachunków za energię elektryczną, wodę i wywóz nieczystości, a powodowie przystali na tą propozycję. Niemniej jednak w czerwcu 2021 roku pozwana zmieniła swoje stanowisko w zakresie ponoszenia tych kosztów samodzielnie, dlatego ponosili je powodowie – zgodnie z umową dożywocia. Od tego też momentu zachowanie A. K. (2) uległo pogorszeniu, co wpłynęło na dotychczas poprawne relacje stron. Pozwana pismem z dnia 28 sierpnia 2023 roku bezpodstawnie wezwała powodów do wykonywania zobowiązania wynikającego z umowy dożywocia wskazując, iż powodowie nie wykonują ich od 2022 roku. Jednocześnie wskazali, że pozwana utrudnia korzystanie im z podwórza
i uniemożliwia wykonywanie prac remontowych schodów poprzez nagrywanie, krzyki, wyzwiska, a także bezpodstawne wzywanie Policji twierdząc, że jej życie oraz zdrowie jest zagrożone, co było nieprawdą. Poza tym nagrywa ona powodów bez ich zgody telefonem oraz kamerami zewnętrznymi, które są skierowane na ich posesję. Zdaniem powodów pozwana
w złośliwy sposób tworzy różne obowiązki, które w jej odczuciu powinny być wykonywane
w danym momencie, nie mając przy tym na uwadze, iż powodowie mają również inne zobowiązania, z których muszą się wywiązać, jak również sprawują opiekę nad niepełnosprawnym synem. Zaznaczyli przy tym, że w świetle powyższego nie jest możliwe, aby pozostawali z pozwaną w bezpośredniej styczności. Pozwana posiada natomiast dochód
z emerytury, a więc ma źródło dochodu.

Pozwana A. K. (2) po ostatecznym zmodyfikowaniu stanowiska w sprawie wniosła o zmianę na rentę dożywotnią w wysokości 2.500 złotych miesięcznie wszelkich uprawnień wynikających z treści umowy dożywocia zawartej dnia 5 stycznia 2022 roku przed notariuszem M. L., za Rep. A Nr (...) – za wyjątkiem obowiązku przejęcia pozwanej jako domownika w części budynku zajmowanej przez nią uwidocznionych na k. 14 i 15 opinii podstawowej biegłej sądowej J. N. wraz z prawem
do korzystania z nieruchomości objętej umową dożywocia w zakresie niezbędnym
do korzystania z mieszkania oraz dostarczania energii elektrycznej, ogrzewania, wody
i odprowadzania ścieków oraz wywozu odpadów oraz oddalenie powództwa w pozostałym zakresie. W przypadku zaś ewentualnego uznania przez Sąd, że istnieją podstawy do zmiany wszelkich uprawnień wniosła o ich zmianę na dożywotnią rentę w wysokości 3.700 złotych miesięcznie. Jednocześnie wniosła o zasądzenie od powodów na jej rzecz kosztów procesu,
w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych ( vide: pismo procesowe pozwanej z dnia 9 lipca 2025r. na k. akt sprawy).

Uzasadniając swoje stanowisko w sprawie potwierdziła, że relacje stron od chwili zawarcia umowy dożywocia z dnia 5 stycznia 2022 roku za Rep. A Nr (...) uległy znaczeniu pogorszeniu. W jej ocenie roszczenie powodów w zakresie zamiany wszelkich uprawnień umowy dożywocia nie zasługuje jednak na uwzględnienie, a jeśli to tylko tych,
co do których jest spór, a które nie są wykonywane przez powodów. W tym też kontekście podniosła, że powodowie przyjęli pozwaną jako domownika i zapewnili jej mieszkanie, przy czym zażądali, by partycypowała ona w kosztach za energię elektryczną, ogrzewanie, co było niedopuszczalne. Mimo to pozwana przekazywała powodom żądane przez nich kwoty
w obawie przed odłączeniem mediów. Jednocześnie podniosła, że powodowie nie wykonywali należycie także innych zobowiązań wynikających z umowy, tj. nie dostarczali jej w sposób regularny wyżywienia, ubrań, nie pomagali w innych czynnościach, w tym dojazdach
do lekarzy, zakupie leków. Zaznaczyła przy tym, że mierzy się z nowotworem piersi, a kwietniu 2023 roku przeszła operację. Jednocześnie ma zdiagnozowaną cukrzycę typu II, nadciśnienie tętnicze, zwyrodnienie kręgosłupa, chorobę stawów kolanowych oraz chorobę tarczycy. Poza incydentalnymi wypadkami zmuszona była sama zorganizować i finansować swoje potrzeby, a na tym tle pomiędzy stronami dochodziło do licznych nieporozumień i agresywnych zachowań. Co więcej, bywało nawet tak, że pozwana prosiła sąsiadów o pomoc w dojeździe
do lekarzy czy zrobieniu zakupów, nie mogąc liczyć na powodów. W ocenie pozwanej konfliktu nie wywołuje jednak fakt zamieszkiwania przez nią w oddzielnie wydzielonej części budynku oraz dostarczanie światła i ogrzewania, które to media są podłączone bez jakichkolwiek podliczników, czy też źródeł zastępowalnych. Zaznaczyła, że wyrażała wolę zmiany prawa dożywocia na rentę pozostając w przekonaniu, że chodzi wyłącznie
o te uprawnienia, które nie pozbawiają jej mieszkania i mediów. W tym też kontekście podniosła, że sprzecznym z zasadami współżycia społecznego byłoby pozbawienie jej mieszkania tym bardziej, że jest osobą starszą, schorowaną, a nieruchomość była jej własnością, zaś zawarta umowa dożywocia miała zapewnić jej bezpieczeństwo w podstawowych dziedzinach życia codziennego.

Sąd ustalił, co następuje:

W dniu 5 stycznia 2022 roku za Rep. A Nr (...) przed notariuszem M. L. sporządzony został akt notarialny, zgodnie z którym A. K. (2) przeniosła prawo własności nieruchomości zabudowanej stanowiącej działkę gruntu o numerze ewidencyjnym (...), położonej w miejscowości M., gmina S., dla której Sąd Rejonowy w Mrągowie IV Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą (...) na rzecz swojego syna D. K. oraz jego żony A. K. (1) na prawach małżeńskiej wspólności majątkowej, a w zamian za to obdarowani zobowiązali się zapewnić A. K. (2) dożywotnie utrzymanie polegające na przyjęciu jej jako domownika, dostarczaniu jej wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i ogrzewania, jak i zapewnieniu odpowiedniej pomocy i pielęgnowaniu w chorobie oraz sprawieniu własnym kosztem pogrzebu odpowiadającego miejscowym zwyczajom, a ponadto oświadczyli,
że w ramach powyższego prawa powodowie zapewnią pozwanej prawo do mieszkania
w zbywanym umową budynku mieszkalnym oraz prawo do korzystania ze zbywanej umową nieruchomości w zakresie niezbędnym do wykonywania służebności mieszkania.

(bezsporne, a nadto dowód: wydruk KW (...) – k. 410-415, umowa dożywocia za Rep. A Nr (...) – k. 11-16)

Początkowo relacje stron układały się stosunkowo prawidłowo. Jednak od sierpnia
2022 roku ulegały stopniowemu pogorszeniu, a obecnie są bardzo napięte. Konflikt stron oscylował m.in. wokół kwestii zameldowania pod adresem ich wspólnego zamieszkania
4 osób – siostry D. K. z córką i synem oraz brata D. K., kwestii partycypacji A. K. (2) w kosztach dostarczania energii elektrycznej, wody oraz wywozu nieczystości, braku odpowiedniego dogrzania nieruchomości przez powodów
w zakresie części zajmowanej przez A. K. (2) oraz braku zapewnienia przez powodów pozwanej wyżywienia, ubrań i odpowiedniej pomocy w wyjazdach do lekarzy,
a także dostarczania energii elektrycznej, wody oraz wywozu nieczystości, jak i braku zgody pozwanej na remont nieruchomości. A. K. (2) zarzucała A. K. (1) oraz D. K., że nie dopełniają wobec niej w/w obowiązków przewidzianych umową dożywocia. Od tego też czasu strony były dla siebie wzajemnie oschłe oraz opryskliwe. Wzajemnie utrudniały sobie funkcjonowanie na nieruchomości i oskarżali się
o podejmowanie działań uprzykrzających wspólne zamieszkanie, w tym wszczynanie kłótni, wyzywanie się i używanie przy tym wulgaryzmów. Dochodziło nawet do sytuacji, w których A. K. (2) wzywała Policję, obawiając się zachowania powodów. Od 2022 roku A. K. (2) zwracała się o pomoc w robieniu zakupów, ewentualnie dostarczeniu ich, jak
i zawożeniu do lekarzy do sąsiadów. Pomoc taką świadczył jej m.in. R. L. w zakresie dojazdów do lekarzy do O., jak i po zakupy do M. oraz w zakresie robienia zakupów – J. T.. A. K. (2) każdorazowo rozliczała się z R. L. z tytułu poniesionych przez niego w związku z podróżami do lekarzy, czy sklepów, paliwa. A. K. (2) żaliła się, że jej syn oraz synowa nie interesują się jej osobą
i nie zapewniają pomocy w tym zakresie. Od momentu zainicjowania niniejszej sprawy strony unikały się wzajemnie. Stosunki pomiędzy nimi w dalszym ciągu są napięte.

(dowód: pismo z dnia 28 sierpnia 2023r. – k. 17, pismo z dnia 25 września 2023r. – k. 18-18v, pisma z dnia 11 października 2023r. – k. 19 i k. 21, pismo z dnia 6 listopada 2023r. – k. 20, informacje KPP M. – k. 52 i k. 141, korespondencja SMS – k. 73-136, k. 260-290
i k. 378, protokół oględzin nieruchomości – k. 155-167, zeznania świadka R. L. –
k. 239v, zeznania świadka J. T. – k 239v-240, zeznania świadka B. G. – k. 240-240v, zeznania świadka M. K. – k. 240v-241v, zeznania świadka K. B. – k. 246-246v, zeznania świadka M. F. –
k. 246v-247, zeznania świadka N. K. – k. 247-247v, zeznania świadka T. N. – k. 247v-248, przesłuchanie powódki A. K. (1) – k. 295-296, przesłuchanie powoda D. K. – k. 282-295, przesłuchanie pozwanej A. K. (2) – k. 296-299)

D. K. i A. K. (1) chcieliby w przyszłości sprzedać nieruchomość stanowiącą działkę gruntu o numerze ewidencyjnym (...), położoną
w miejscowości M., gmina S., dla której Sąd Rejonowy w Mrągowie IV Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą (...).

(dowód: przesłuchanie powódki A. K. (1) – k. 295-296)

Od co najmniej lat 80-tych XX wieku A. K. (2) zamieszkiwała
na nieruchomości stanowiącej działkę gruntu o numerze ewidencyjnym (...), położonej
w miejscowości M., gmina S., dla której Sąd Rejonowy w Mrągowie IV Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą (...) i czuje do niej silne przywiązanie. Od wielu lat na podwórku prowadzi ogródek. Jest jednym z najstarszych (...).

(dowód: zeznania świadka R. L. – k. 239v, zeznania świadka J. T. –
k 239v-240, zeznania świadka B. G. – k. 240-240v, zeznania świadka M. K. – k. 240v-241v, przesłuchanie pozwanej A. K. (2) – k. 296-299)

Aktualnie w budynku mieszkalnym położonym na nieruchomości stanowiącej działkę gruntu o numerze ewidencyjnym (...), położonej w miejscowości M., gmina S., dla której Sąd Rejonowy w Mrągowie IV Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą (...), wydzielone są dwa mieszkania o niezależnych wejściach
z podwórka. Jedno mieszkanie usytuowane jest na pierwszym piętrze w południowo-zachodniej części domu i zamieszkiwane jest przez A. K. (2). Drugie dwupoziomowe usytuowane jest na parterze w północno-wschodniej części domu oraz na całym poddaszu użytkowym i jest zamieszkiwanie przez D. K. i A. K. (1) oraz ich małoletniego syna K. K.. Część budynku zajmowana przez A. K. (2)
ma powierzchnię użytkową 45 m ² i składa się z korytarza o 5,5 m ², kuchni 10 m ², 2 pokoi
o powierzchni 12,7 m ² oraz 12,6 m ², a także łazienki o powierzchni 4,2 m ². Układ pomieszczeń jest średnio korzystny, ponieważ kuchnia i jeden z pokoi są przejściowe. Izby
są w kształcie prostokątów o umiarkowanych powierzchniach. Ogólny stan techniczno-użytkowy i standard wykończenia budynku (jak dla obiektów przedwojennych) jest średni. Pomieszczenia zajmowane przez pozwaną są zadbane i uporządkowane, przy czym zostały wykończone w typowym, co najmniej kilkunastoletnim standardzie. Wykorzystane materiały są średniej jakości oraz wykazują się zwyczajnym zużyciem technicznym.

(dowód: opinia biegłej sądowej z zakresu rzeczoznawstwa majątkowego J. N. – k. 175-204, protokół oględzin nieruchomości – k. 155-167)

Małoletni syn powodów K. K. ma 14 lat. Zdiagnozowano u niego mózgowe porażenie dziecięce objawiające się niedowładem połowicznym lewostronnym głowy. Chłopiec legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności oraz potrzebie kształcenia specjalnego. Pozostaje nie tylko pod opieką neurologa, ale i endokrynologa, z uwagi
na zdiagnozowaną niedoczynność tarczycy oraz logopedy z uwagi na zaburzenia rozwoju mowy. A. K. (2) ma 69 lata i jest osobą schorowaną. W 2022 roku zdiagnozowano
u niej nowotwór piesi. W 2023 roku przeszła operację. Choruje także na cukrzycę typu
II, nadciśnienie tętnicze, chorobę stawów kolanowych oraz tarczycę. Jednocześnie posiada zwyrodnienie kręgosłupa. Powodowie mają także dorosłą już córkę N. K.. Nie utrzymuje ona kontaktu z A. K. (2), co było wynikiem jej niezależnej decyzji. A. K. (1) ma 44 lata i leczy się w (...) z uwagi
na rozpoznane u niej zaburzenia depresyjno-lękowe.

(dowód: orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego – k. 22, orzeczenie
o niepełnosprawności – k. 251, decyzje (...) k. 66-71, dokumentacja medyczna K. K. – k. 23-26, k. 252-258 i k. 372-377, a także k. 379-380, dokumentacja medyczna A. K. (2) – k. 37-40 i k. 216-220, dokumentacja medyczna A. K. (1) –
k. 369-371, opinia biegłej sądowej z zakresu rzeczoznawstwa majątkowego J. N. – k. 175-204, przesłuchanie powoda D. K. – k. 282-295, przesłuchanie powódki A. K. (1) – k. 295-296, przesłuchanie pozwanej A. K. (2) – k. 296-299)

Wartość świadczeń wynikających z umowy dożywocia z dnia 5 stycznia 2022 roku
za Rep. A Nr (...) w zakresie kosztu wyżywienia wynosi kwotę 493 złotych miesięcznie, kosztu ubrania – 69 złotych miesięcznie, mieszkania – 594 złotych miesięcznie, światła –
107 złotych miesięcznie, ogrzewania – 291 złotych miesięcznie, zapewnienia odpowiedniej pomocy i pielęgnowaniu w chorobie – 257 złotych miesięcznie, pogrzebu – 32 złotych miesięcznie, dostarczenia wody – 16 złotych miesięcznie, wywozu szamba – 42 złotych miesięcznie. Różnica pomiędzy czynszem najmu całej nieruchomości a czynszem najmu
za część budynku i gruntu faktycznie wydzielonego i zajmowanego przez A. K. (2) wynosi 1.015 złotych.

(dowód: opinia biegłej sądowej z zakresu rzeczoznawstwa majątkowego J. N. – k. 175-204, opinie uzupełniające biegłej sądowej J. N. –
k. 305-307, k. 347 i k. 382-388)

Sąd zważył, co następuje:

Zgłoszone roszczenie było zasadne jedynie w części.

Zgodnie z treścią art. 913 § 1 kc, jeżeli z jakichkolwiek powodów wytworzą się między dożywotnikiem a zobowiązanym takie stosunki, że nie można wymagać od stron, żeby pozostawały nadal w bezpośredniej ze sobą styczności, sąd na żądanie jednej z nich zamieni wszystkie lub niektóre uprawnienia objęte treścią prawa dożywocia na dożywotnią rentę odpowiadającą wartości tych uprawnień. W wypadkach wyjątkowych sąd może
na żądanie zobowiązanego lub dożywotnika, jeżeli dożywotnik jest zbywcą nieruchomości, rozwiązać umowę o dożywocie (§ 2).

W świetle przywołanej regulacji prawnej przesłanką zamiany dożywocia na rentę jest wytworzenie się pomiędzy stronami takich stosunków, które według obiektywnej oceny skłaniają do wniosku, że nie można już od nich wymagać, aby pozostawały ze sobą
we wzajemnej styczności, niezależnie od tego, która ze stron ponosi za nie odpowiedzialność. Przyczyny, które spowodowały taki stan rzeczy, są dla ewentualnego uwzględnienia żądania obojętne, choć w konkretnym przypadku można uznać, że zasady współżycia społecznego mogą nie przemawiać za zastosowaniem art. 913 kc na wniosek strony, która wytworzyła konfliktową sytuację (por. wyrok Sądu Najwyższego z 9 kwietnia 1997 roku sygn. akt
III CKN 50/97, publ. OSNC 1997/9, poz. 133). Jeśli chodzi zaś o roszczenie rozwiązania umowy (art. 913 § 2 kc), stosunki te muszą wytworzyć wyjątkową sytuację uniemożliwiającą dalsze pozostawanie stron we wzajemnej styczności. Konflikt zachodzący pomiędzy nimi
ma więc postać kwalifikowaną. Przykładowo pomiędzy stronami dochodziło do naruszenia nietykalności cielesnej, czy innych form agresji lub nacisku o kwalifikowanych skutkach (zob. m.in. Nazaruk Piotr (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, art. 913 kc, LEX/el. 2024).

W ocenie Sądu całokształt ujawnionych w niniejszej sprawie okoliczności pozwala uznać, że zasadnym jest zmiana uprawnień objętych treścią umowy dożywocia zawartej dnia
5 stycznia 2022 roku przed Notariuszem M. L. za Rep. A Nr (...)
w ten sposób, by pozostawić na powodach obowiązek przyjęcia pozwanej jako domownika wraz z prawem do korzystania z nieruchomości objętej umową dożywocia w zakresie niezbędnym do wykonywania służebności mieszkania, jak również obowiązku dostarczania pozwanej energii elektrycznej, ogrzewania, wody i odprowadzania ścieków oraz wywozu odpadów, przy jednoczesnej zamianie pozostałych uprawnień wynikających z umowy dożywocia, tj. kosztu wyżywienia, kosztu ubrania, kosztu zapewniania odpowiedniej pomocy i pielęgnowania w chorobie oraz kosztu pogrzebu – na dożywotnią rentę odpowiadającą ich wartości ustaloną na podstawie wniosków opinii podstawowej biegłej sądowej z zakresu rzeczoznawstwa majątkowego J. N. z dnia 9 lipca 2024 roku na kwotę
851 złotych miesięcznie.

W realiach niniejszej sprawy bezspornym bowiem było, że dotychczas poprawne relacje stron po zawarciu umowy dożywocia uległy pogorszeniu, a obecnie strony są silnie skonfliktowane. Na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego nie można było jednak jednoznacznie ustalić i przesądzić o tym, która ze stron faktycznie odpowiada za ten konflikt
i w jakim zakresie ponosi za niego odpowiedzialność. Wzajemne zarzuty stron – choć
w części poparte zeznaniami świadków – miały charakter wybiórczy, a relacje poszczególnych osób w wielu miejscach pozostawały niespójne i były nacechowane brakiem obiektywizmu.
Z jednej strony pomoc, jakiej udzielali pozwanej sąsiedzi R. L. i J. T.
w zakresie robienia zakupów/dostarczania zakupów oraz zapewnienia transportu do lekarzy, wskazuje na faktyczne zaniedbania po stronie powodów w wykonywaniu obowiązków
z umowy dożywocia. Nie można jednak przy tym bezwzględnie wykluczyć – a to wobec zeznań świadków K. B., M. F., N. K. i T. N. –
że pozwana również w pewnym zakresie uniemożliwiała powodom wywiązywanie się z tych obowiązków lub czyniła to celowo w atmosferze zaistniałego pomiędzy stronami konfliktu.

Samo zaistnienie powyższych okoliczności niewątpliwie pozwala na uznanie,
że w niniejszej sprawie zaistniała przesłanka z art. 913 § 1 kc, zgodnie z którą do zamiany świadczeń z umowy dożywocia na rentę konieczne jest ustalenie, że pomiędzy stronami doszło do takiego pogorszenia stosunków, że nie sposób wymagać dalszej ich wzajemnej styczności. Sąd, mając na uwadze informacje uzyskane od stron w toku ich przesłuchania, zeznania świadków, a także ustalenia dokonane w toku oględzin nieruchomości oraz treść opinii biegłej sądowej Sąd doszedł jednak do przekonania o braku podstaw do całkowitego pozbawienia pozwanej prawa zamieszkiwania w budynku objętym umową dożywocia
i korzystania z niego w zakresie niezbędnym do wykonywania służebności mieszkania,
a także obowiązku dostarczenia pozwanej energii elektrycznej, ogrzewania, wody
i odprowadzania ścieków oraz wywozu odpadów.

Dochodząc do powyższej konstatacji Sąd uznał, że w niniejszej sprawie nie sposób było pominąć faktu, że pozwana zawierając umowę dożywocia z powodami (syn, synowa) działała z wyraźnym zamiarem zapewnienia sobie bezpieczeństwa w zakresie prawa
do zamieszkania i spokojnej starości w znanym sobie środowisku, tj. na nieruchomości, której była właścicielką i którą zamieszkiwała przez wiele lat, nieprzerwanie od co najmniej lat
80-tych XX wieku. Tym bardziej, że pozwana w toku postępowania wskazywała, że nie wyobraża sobie zamieszkiwania w innym miejscu, a w szczególności w bloku mieszkalnym. Już zatem sam fakt nieprzerwanego zamieszkiwania przez pozwaną na nieruchomości
od ponad 35 lat pozwala uznać, że faktycznie nieruchomość ma dla pozwanej charakter wyjątkowy i jest ona z nią emocjonalnie związana. W tych też okolicznościach Sąd podzielił zarzut pozwanej, że żądanie powodów zmierzające do całkowitego pozbawienia jej prawa zamieszkiwania w nieruchomości objętej umową dożywocia, pozostaje sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, o których mowa w art. 5 kc.

W ocenie Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę również funkcjonalna samodzielność lokalu zajmowanego przez pozwaną przemawia za tym, aby mogła ona nadal korzystać
z prawa zamieszkiwania i korzystania z nieruchomości w zakresie niezbędnym
do wykonywania służebności mieszkania, zgodnie z treścią zawartej umowy dożywocia. Zauważyć bowiem należy, że dowody zebrane w sprawie wykazały, że budynek mieszkalny zamieszkiwany przez strony został fizycznie podzielony na dwie części i każda posiada niezależne wejście. Część zajmowana przez pozwaną ma charakter samodzielnego lokalu mieszkalnego, wyposażonego we wszystkie niezbędne pomieszczenia do prowadzenia samodzielnego gospodarstwa domowego, tj. kuchnię, łazienkę oraz dwa pokoje, zaś powierzchnia użytkowa tej części wynosi 45 m ², a tym samym jest wystarczająca dla jednej osoby. Samodzielność części zajmowanej przez pozwaną niewątpliwie więc stwarza warunki dla ograniczenia styczności pomiędzy stronami postępowania do minimum. Okoliczność
tą potwierdzają zresztą informacje uzyskane od powódki A. K. (1), która w toku przesłuchania wskazała, że od czasu zainicjowania niniejszej sprawy strony unikały się wzajemnie i nie dochodziło między nimi do kolejnych sporów.

Sąd pozostawił także na powodach obowiązek dostarczania pozwanej energii elektrycznej, ogrzewania, wody, odprowadzania ścieków oraz wywozu odpadów. W ocenie Sądu pozostawienie tego obowiązku jest uzasadnione w świetle dotychczasowego przebiegu relacji stron oraz potencjalnych skutków przerzucenia tego obowiązku na pozwaną. W tym kontekście należy bowiem zauważyć, że w trakcie wykonywania umowy dożywocia dochodziło między stronami do nieporozumień właśnie na tle ponoszenia przez pozwaną części kosztów związanych z mediami i utrzymaniem nieruchomości. Powodowie w pewnym czasie oczekiwali od pozwanej partycypacji w tych wydatkach, na co pozwana przystawała, mimo
że umowa dożywocia takiego obowiązku na nią nie nakładała. Sytuacja ta – abstrahując
od tego, czy faktycznie przez pewien czas pozwana partycypowała w tych kosztach z własnej inicjatywy, na mocy zawartej z powodami porozumienia, czy też czyniła to w obawie przed odłączeniem jej od mediów – była źródłem napięć i wytworzyła atmosferę antypatii pomiędzy stronami. W ocenie Sądu, zachowanie po stronie powodów prawa i obowiązku pokrywania kosztów mediów, które i tak są technicznie wspólne stanowi zatem transparentne dla obu stron rozwiązanie oraz wyeliminuje potencjalne ryzyko dalszych sporów i wzajemnych oskarżeń
w tym zakresie.

Wskazać należy, że strony pozostawały zgodne co do zmiany pozostałych uprawnień wynikających z umowy dożywocia, a więc uprawnień w zakresie kosztów wyżywienia, ubrania, zapewnienia pomocy i pielęgnacji w chorobie, które to zresztą nie były wykonywane w ostatnim czasie przez powodów, a także kosztów pogrzebu. Ewentualny spór stron na tym tle dotyczył jedynie wysokości należnej pozwanej A. K. (2) z tego tytułu renty.

Renta ma charakter ekwiwalentu, a nie charakter alimentacyjny i w związku z tym powinna być ona obliczona według wartości uprawnień wynikających z umowy dożywocia,
a nie według potrzeb dożywotnika. Tak więc, gdyby wartość tych uprawnień nie wystarczała do utrzymania dożywotnika, to z tego względu nie można by mu przyznać renty wyższej niż równowartość uprawnień. I odwrotnie w sytuacji, gdy dożywotnik ma środki utrzymania albo gdyby renta przekraczała koszty utrzymania dożywotnika, to nie można by mu z tych przyczyn nie przyznać w ogóle renty zamiennej bądź przyznać mu ją w ograniczonej wysokości ( vide: wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 5 kwietnia 2019 roku sygn. akt V ACa 243/18, publ. LEX nr 2668804, a także wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 6 grudnia
2017 roku sygn. akt I ACa 581/17, publ. LEX nr 2478786).

Mając na względzie wyżej zaprezentowane poglądy Sąd uznał, że w niniejszej sprawie zasadnym było operacie wysokości należnej pozwanej renty z tytułu zmiany pozostałych uprawnień wynikających z umowy dożywocia w zakresie kosztów wyżywienia, ubrania, zapewnienia pomocy i pielęgnacji w chorobie oraz kosztów pogrzebu na ustaleniach biegłej sądowej J. N. i określenie na tej podstawie wysokości należnej powódce renty na kwotę 851 złotych miesięcznie. W swojej opinii biegła sądowa wskazała bowiem,
że wartość świadczeń wynikających z umowy dożywocia z dnia 5 stycznia 2022 roku
za Rep. A Nr (...) w zakresie kosztu wyżywienia wynosi kwotę 493 złotych miesięcznie, kosztu ubrania – 69 złotych miesięcznie, zapewnienia odpowiedniej pomocy
i pielęgnowaniu w chorobie – 257 złotych miesięcznie oraz pogrzebu – 32 złotych miesięcznie, co daje łącznie kwotę 851 złotych.

W ocenie Sądu opinie sporządzone przez biegłą sądową J. N.
w ramach niniejszego postępowania były miarodajne, gdyż zostały przygotowane w sposób profesjonalny, fachowy i poparty rzeczową argumentacją. Zawarte w opiniach tezy wyrażone w sposób wysoce racjonalny, jasny i zrozumiały, a wnioski w sposób logiczny wyciągnięte
z poczynionych ustaleń. Sąd nie miał zatem żadnych wątpliwości przy uznaniu znaczącej mocy dowodowej opinii biegłej jako opinii pełnych i kompleksowych.

Mając zatem powyższe na uwadze – na podstawie art. 913 § 1 kc – orzeczono jak
w punkcie I wyroku, zaś w pozostałym zakresie powództwo oddalono (pkt II wyroku).

O kosztach procesu, wobec jedynie częściowego uwzględnienia żądań pozwu, Sąd rozstrzygnął na podstawie art. 100 kpc, znosząc wzajemnie koszty procesu między stronami (pkt III wyroku). Za takim rozstrzygnięciem przemawiał także szczególny charakter sporu, którego rozstrzygnięcie wymagało oceny Sądu.

W punkcie IV wyroku – na podstawie art. 113 ust. 4 ustawy o kosztach sądowych
w sprawach cywilnych ( tekst jednolity: Dz. U. z 2023r. poz. 1144) – odstąpiono od obciążania stron nieuiszczonymi dotychczas kosztami sądowymi uznając, że wynik sprawy był
w znacznej mierze pochodną oceny w oparciu o zasady słuszności i analizę całokształtu stosunków osobistych i majątkowych stron.

/-/ sędzia Krzysztof Połomski